Գառնի․ ճանապարհորդություն դեպի Հայաստանի հեթանոսական անցյալը

Հայաստանում կան վայրեր, որտեղ այցելելիս պարզապես տեսարժան վայր չես բացահայտում, այլ կարծես մի պահ հայտնվում ես անցյալի ու ներկայի սահմանագծին։ Ինձ համար Գառնին հենց այդպիսի վայր է։ Այստեղ բնությունը, հին հայկական մշակույթն ու քարերի մեջ պահպանված պատմությունը միավորվում են մի ամբողջության մեջ, որը դժվար է նկարագրել միայն ճարտարապետական գեղեցկությամբ։

Երևանից դեպի արևելք՝ մոտ 30 կիլոմետր հեռավորության վրա, գտնվում է Գառնիի հեթանոսական տաճարը՝ Հայաստանի նախաքրիստոնեական ժառանգության ամենահայտնի հուշարձաններից մեկը։ Երբ մոտենում եմ տաճարին, առաջին հերթին ուշադրությունս գրավում են նրա սյուները, հավասարակշռված կառուցվածքն ու շրջապատող բնապատկերը։ Շինությունն ասես բնականորեն միաձուլված լինի իրեն շրջապատող լեռներին ու ձորերին՝ միաժամանակ պահպանելով իր ինքնատիպությունն ու վեհությունը։

Տաճարը կառուցվել է մ.թ. I դարում՝ Տրդատ Ա թագավորի օրոք։ Այն սովորաբար կապվում է հին հայկական Միհր աստծու պաշտամունքի հետ, թեև տաճարի սկզբնական նշանակության վերաբերյալ պատմական մեկնաբանությունները տարբեր են։ Հենց այս հանգամանքն էլ Գառնին դարձնում է առավել հետաքրքիր․ այստեղ կարելի է մտածել ոչ միայն հին հայկական հավատալիքների, այլև այն ժամանակաշրջանի մասին, երբ տարբեր մշակույթներ ու գեղարվեստական ազդեցություններ հանդիպում էին հայկական լեռնաշխարհում։

Տաճարի ճարտարապետությունն առանձնանում է հունահռոմեական ավանդույթներին բնորոշ ձևերով։ Իոնական խոյակներով սյուները, քարե աստիճաններն ու համաչափ կառուցվածքը վկայում են շինարարական բարձր վարպետության մասին։ Երբ ուշադիր նայում եմ մանրամասներին, հասկանում եմ, որ այս հուշարձանի գեղեցկությունը միայն ընդհանուր տեսքի մեջ չէ։ Այն արտահայտվում է նաև քարերի դասավորության, գծերի ներդաշնակության և յուրաքանչյուր ճարտարապետական տարրի՝ ընդհանուր պատկերի մեջ ունեցած դերի միջոցով։

Գառնիի պատմությունը, սակայն, միայն հին դարերով չի սահմանափակվում։ 1679 թվականի երկրաշարժը մեծապես ավերեց տաճարը, և երկար ժամանակ այն պահպանվեց որպես ավերակ։ Հետագայում՝ XX դարում, հուշարձանը վերակառուցվեց՝ հնարավորինս պահպանելով իր սկզբնական ճարտարապետական տեսքը։ Այսօր կանգուն տաճարը հիշեցնում է, թե որքան մեծ ջանքեր են պահանջվում պատմական ժառանգությունը պահպանելու և հաջորդ սերունդներին փոխանցելու համար։

Ինձ համար Գառնիի առանձնահատկություններից մեկն էլ այն է, որ այստեղ պատմությունը չի առանձնանում բնությունից։ Տաճարի տարածքից բացվող տեսարանները հայացքս տանում են դեպի Ազատ գետի կիրճը, որտեղ բնությունը ստեղծել է իր սեփական քարե ճարտարապետությունը։ Կիրճի բազալտե սյուները, որոնք հայտնի են «Քարերի սիմֆոնիա» անվամբ, կարծես հսկայական երգեհոնի խողովակներ լինեն՝ կողք կողքի շարված ժայռերի մեջ։ Դրանք մարդու ձեռքով չեն կառուցվել․ դրանց ձևը հրաբխային լավայի սառեցման և հետագա բնական գործընթացների արդյունք է։

Երբ նայում եմ այս ժայռերին, ակամա մտածում եմ ժամանակի մասին։ Մարդը կառուցում է, ստեղծում, փոխում ու վերակառուցում, իսկ բնությունը հազարավոր տարիների ընթացքում իր անաղմուկ աշխատանքն է կատարում։ Գառնիի շրջակայքում այդ երկու աշխարհները՝ մարդկային ստեղծագործությունն ու բնության ուժը, լրացնում են միմյանց և այցելությունը դարձնում ավելի տպավորիչ։

Ինձ համար այս վայրի արժեքը միայն նրա հնության կամ հայտնի լինելու մեջ չէ։ Գառնին հնարավորություն է տալիս պատկերացնել, թե ինչպիսի աշխարհում էին ապրել մեր նախնիները, ինչ հավատալիքներ էին ունեցել, ինչպիսի շինություններ էին ստեղծել և ինչպես էին իրենց միջավայրի հետ կապել առօրյան ու հոգևոր կյանքը։ Իհարկե, այսօր մենք չենք կարող ամբողջությամբ վերականգնել անցյալի մարդկանց ապրումները, բայց պատմական հուշարձաններն օգնում են ավելի մոտենալ նրանց աշխարհին։

Գառնի այցելելիս խորհուրդ կտամ չսահմանափակվել միայն տաճարի լուսանկարներով։ Արժե ժամանակ հատկացնել ճարտարապետական մանրամասներին, դիտել շրջապատող լեռնային բնապատկերը և, հնարավորության դեպքում, իջնել դեպի «Քարերի սիմֆոնիա»։ Այդպես այցը դառնում է ոչ միայն գեղեցիկ պատկերներ հավաքելու հնարավորություն, այլև Հայաստանի պատմությունն ու բնությունը միաժամանակ ճանաչելու փորձառություն։

Գառնիից հեռանալիս ինձ հետ տանում եմ մի պարզ միտք․ պատմական ժառանգությունը մեզ է պատկանում ոչ միայն այն պատճառով, որ այն ստեղծվել է անցյալում, այլև այն պատճառով, որ մեր վերաբերմունքից է կախված դրա ապագան։ Այս քարերը տեսել են դարերի փոփոխություններ, ավերածություններ ու վերականգնումներ։ Այսօր մեր պատասխանատվությունն է պահպանել դրանք, որպեսզի վաղվա այցելուներն էլ հնարավորություն ունենան կանգնելու նույն վայրում և իրենց հարցերը տալու պատմությանը։

Ինձ համար Գառնին Հայաստանի այն վայրերից է, որտեղ մեկ այցելությունը կարող է բազմաթիվ նոր հարցեր առաջացնել, իսկ յուրաքանչյուր մանրուք՝ հետաքրքրություն արթնացնել։ Եվ գուցե հենց դա է պատմական վայրերի իրական արժեքը․ դրանք ոչ միայն պատմում են մեզ այն մասին, թե ինչ է եղել, այլև օգնում են ավելի խորությամբ հասկանալ այն երկիրը, որտեղ ապրում ենք։