Բյուրական՝ այնտեղ, որտեղ Հայաստանը նայում է դեպի տիեզերք
Հայաստանի գեղատեսիլ վայրերից մեկը, որն ինձ առանձնահատուկ տպավորություն է թողել, Արագած լեռան հարավային լանջին գտնվող Բյուրական գյուղն է՝ իր նշանավոր աստղադիտարանով, լեռնային գեղեցկությամբ և գիտական հարուստ պատմությամբ։
Ես այցելել եմ այս վայրն ու խորհուրդ եմ տալիս բոլոր նրանց, ովքեր սիրում են բացահայտել Հայաստանի հետաքրքիր անկյունները, համատեղել զբոսանքն ու գիտելիքները և տեսնել մի վայր, որի անունը հայտնի է նաև միջազգային գիտական աշխարհում։
Բյուրականի աստղադիտարան․ պատմություն, որը սկսվել է 1946 թվականին
Ովքե՞ր են աշխատել այստեղ
Ի՞նչն է առանձնահատուկ դարձնում Բյուրականը
Արագածը՝ Հայաստանի բնության հպարտությունը
Իմ խորհուրդը՝ այցելե՛ք և բացահայտե՛ք
Բյուրականի աստղադիտարանի պատմությունը սկսվել է 1946 թվականին՝ հայ մեծանուն գիտնական, ակադեմիկոս Վիկտոր Համբարձումյանի նախաձեռնությամբ։ Աստղադիտարանի շինարարական աշխատանքները սկսվել են հենց այդ թվականին, իսկ պաշտոնական բացումը տեղի է ունեցել 1956 թվականին։
Ճարտարապետական համալիրի նախագծման աշխատանքները ղեկավարել է հայ նշանավոր ճարտարապետ Սամվել Սաֆարյանը։ Ավելի ուշ՝ 1960–1980-ական թվականներին կառուցված համալիրի որոշ շենքերի նախագծերը պատկանել են ճարտարապետ Սարգիս Գուրզադյանին։
1998 թվականից աստղադիտարանը կրում է իր հիմնադրի՝ Վիկտոր Համբարձումյանի անունը։
Բյուրականը պարզապես աստղադիտակներով հագեցած գիտական կառույց չէ։ Այն հայկական աստղաֆիզիկայի պատմության կարևոր կենտրոններից է, որտեղ աշխատել և գիտական մեծ նվաճումներ են ունեցել բազմաթիվ անվանի գիտնականներ։
Ահա նրանցից մի քանիսը։
Վիկտոր Համբարձումյան — աստղաֆիզիկոս, աստղերի և գալակտիկաների էվոլյուցիայի ուսումնասիրության առաջամարտիկներից մեկը, աստղադիտարանի հիմնադիրն ու երկարամյա տնօրենը։
Բենիամին Մարգարյան — աստղաֆիզիկոս, որի անունով են կոչվել Մարգարյանի գալակտիկաները։ Նա ղեկավարել է առաջին Բյուրականյան սպեկտրային շրջահայությունը, որը նշանակալի դեր է ունեցել նոր արտագալակտիկական օբյեկտների հայտնաբերման գործում։
Գրիգոր Գուրզադյան — հայ նշանավոր աստղաֆիզիկոս, որը մեծ ավանդ է ունեցել տիեզերքի ուսումնասիրության և աստղագիտական տեխնիկայի զարգացման գործում։
Մարատ Առաքելյան — աստղաֆիզիկոս, որը երկար տարիներ աշխատել է Բյուրականի աստղադիտարանում։
Էդուարդ Խաչիկյան — անվանի աստղագետ, որն իր գիտական գործունեությամբ նպաստել է Բյուրականի աստղաֆիզիկական դպրոցի զարգացմանը։
Աստղադիտարանը հյուրընկալել է նաև միջազգային ճանաչում ունեցող գիտնականների։ Բյուրականում անցկացված գիտաժողովներին ու հանդիպումներին մասնակցել են այնպիսի նշանավոր գիտնականներ, ինչպիսիք են Յան Օորտը, Ֆրից Ցվիկին, Սուբրամանյան Չանդրասեխարը, Պյոտր Կապիցան և Վիտալի Գինզբուրգը։
Աստղադիտարանը գտնվում է Արագած լեռան հարավային լանջին՝ ծովի մակարդակից մոտ 1405 մետր բարձրության վրա։ Բարձրադիր դիրքը և երկնքի դիտարկման համար նպաստավոր պայմանները կարևոր դեր են ունեցել այս վայրի ընտրության հարցում։
Այստեղ տեղակայված են տարբեր աստղագիտական գործիքներ, որոնց թվում են 2,6 մետր հայելու տրամագծով Կասեգրենի համակարգի խոշոր աստղադիտակը և 1 մետր հայելու տրամագծով Շմիդտի համակարգի աստղադիտակը։ Դրանց միջոցով գիտնականներն ուսումնասիրում են աստղերը, գալակտիկաներն ու տիեզերքում տեղի ունեցող բազմազան երևույթները։
Ինձ համար այս վայրի հմայքը միայն գիտության մեջ չէ։ Բյուրականում զգացվում է բնության խաղաղությունն ու լեռների վեհությունը։ Շրջապատող լանդշաֆտը, մաքուր լեռնային օդը և աստղադիտարանի յուրահատուկ ճարտարապետությունը միասին ստեղծում են մի միջավայր, որտեղ ցանկություն է առաջանում մի պահ կանգ առնել, նայել երկնքին և մտածել տիեզերքի անսահմանության մասին։
Բյուրական այցելելիս անհնար է անտեսել Արագած լեռան վեհությունը։ Արագածը Հայաստանի ամենաբարձր լեռն է՝ ծովի մակարդակից 4090 մետր բարձրությամբ հյուսիսային գագաթով։ Նրա չորս գագաթները, լեռնային լանջերը և շրջակա բնությունը Հայաստանի ամենատպավորիչ տեսարաններից են։
Այս կողմերում ճանապարհորդությունը կարելի է դարձնել ոչ միայն հաճելի հանգիստ, այլև ճանաչողական բացահայտում։ Այստեղ բնությունն ու գիտությունը լրացնում են միմյանց՝ ցույց տալով, որ հայրենիքը հարուստ է ոչ միայն պատմական հուշարձաններով, այլև համաշխարհային նշանակություն ունեցող գիտական կենտրոններով։
Ես ուրախ եմ, որ հնարավորություն եմ ունեցել այցելելու այս հետաքրքիր վայրն ու սեփական աչքերով տեսնելու Բյուրականի գեղեցկությունը։ Խորհուրդ եմ տալիս այն ներառել ձեր ճանապարհորդությունների ցանկում՝ անկախ նրանից՝ հետաքրքրվում եք աստղագիտությամբ, սիրում եք լեռներ, թե պարզապես փնտրում եք Հայաստանի նոր ու տպավորիչ անկյուններ։
Բյուրական այցելելը հնարավորություն է՝ ծանոթանալու մեր գիտական ժառանգությանը, բացահայտելու անվանի հայ գիտնականների պատմությունը, վայելելու Արագածի շրջակայքի գեղեցկությունը և մի փոքր այլ հայացքով նայելու աշխարհին։
Երբեմն ամենահետաքրքիր բացահայտումները սկսվում են մի պարզ ճանապարհորդությունից։ Իսկ Բյուրականում այդ ճանապարհորդությունը կարող է ձեզ տանել երկրային գեղեցկությունից մինչև տիեզերքի անսահմանություն։
Եթե դեռ չեք եղել այստեղ, խորհուրդ եմ տալիս այցելել։ Հայաստանը շատ ավելին ունի բացահայտելու, քան մենք երբեմն պատկերացնում ենք։
