Ստվերների ամրոցը․ Ալկատրաս կղզու չբացահայտված գաղտնիքը
Սան Ֆրանցիսկոյի ծոցի սառը ջրերից կտրուկ վեր խոյացող Ալկատրաս կղզին ավելին է, քան պարզապես նախկին բանտը․ այն առեղծվածներով, վախով և հետաքրքրությամբ պարուրված խորհրդանիշ է։ Հաճախ անվանելով այն «Ժայռը»՝ մարդիկ այս մեկուսացած կղզուն պատմության ընթացքում տարբեր դերեր են վերագրել․ այն եղել է ռազմական ամրոց, խիստ հսկողությամբ բանտ, բնիկ ամերիկացիների բողոքի շարժման կենտրոն, իսկ այսօր Միացյալ Նահանգների ամենահետաքրքիր պատմական վայրերից մեկն է։
Ժայռոտ, սուր եզրերով ափերի վրա բարձրացող և անընդհատ ալիքներով շրջապատված Ալկատրասը կարծես ի սկզբանե կառուցված լիներ մարդկանց ահաբեկելու համար։ Նրա պատմության ամենահայտնի էջը սկսվեց 1934 թվականին, երբ կղզին վերածվեց դաշնային բանտի, որը նախատեսված էր այդ ժամանակաշրջանի ամենավտանգավոր և փախուստի դիմելու առավել մեծ հավանականություն ունեցող հանցագործներին պահելու համար։ Այստեղ խիստ կարգապահության, սահմանափակ արտոնությունների և մշտական հսկողության պայմաններում էին պահվում այնպիսի տխրահռչակ բանտարկյալներ, ինչպիսիք էին Ալ Կապոնեն և «Գնդացիր» Քելլին։ Նպատակը նրանց վերադաստիարակելը չէր․ առաջնային էին վերահսկողությունը, կարգուկանոնը և անվտանգության առավելագույն մակարդակի ապահովումը։
Սակայն «անփախուստելի» բանտի համբավը միայն ավելի էր բորբոքում մարդկանց երևակայությունը։ Տարիների ընթացքում 36 տղամարդ փորձել է փախչել բանտից, սակայն պաշտոնապես չի հաստատվել, որ նրանցից որևէ մեկը ողջ է անցել վտանգավոր ծովային հոսանքների միջով։ Ամենաառեղծվածային փախուստի փորձը տեղի ունեցավ 1962 թվականին, երբ Ֆրենկ Մորիսն ու Անգլին եղբայրները անհետացան իրենց խցերից՝ թողնելով օճառից և գիպսից պատրաստված՝ իրական գլխի նմանվող կեղծ գլուխներ։ Նրանց հետագա ճակատագիրը մինչ օրս մնում է ամերիկյան պատմության մեծագույն չբացահայտված առեղծվածներից մեկը։ Այս հանելուկը շարունակում է այցելուներին գրավել դեպի կղզի։
Բանտի ժամանակաշրջանից բացի, Ալկատրասը պահպանում է նաև ավելի խոր պատմական շերտեր։ Բնիկ ամերիկացիները բնակվել և տեղաշարժվել են այս տարածաշրջանում դեռևս շատ ավելի վաղ, քան 19-րդ դարում կղզին ռազմական նշանակություն ստացավ։ Ավելի ուշ՝ 1969 թվականին, Ալկատրասը դարձավ բնիկ ամերիկացիների ազդեցիկ գրավման շարժման կենտրոն։ Այդ շարժումը տևեց 19 ամիս՝ սկիզբ դնելով բնիկ ժողովուրդների իրավունքների պաշտպանության համազգային շարժմանն ու հնարավորություն տալով նրանց վերականգնելու կապը կղզու պատմության հետ և այն ներկայացնելու սեփական տեսանկյունից։
Այսօր Ալկատրասը լուռ է, բայց երբեք մոռացված չէ։ Զբոսաշրջիկները շրջում են նրա արձագանքներով լցված բանտախցերի միջանցքներով, լսում համարձակ փախուստների պատմությունները և հիանում «Գոլդեն Գեյթ» կամրջի ու Սան Ֆրանցիսկոյի երկնագծի ապշեցուցիչ տեսարաններով։ Կղզին հիշեցնում է, որ պատմությունը երբեք միանշանակ չի լինում․ այն ձևավորվում է իշխանության, դիմադրության և գոյատևելու մարդկային կամքի ազդեցությամբ։
Ալկատրաս կղզին շարունակում է մնալ մի վայր, որտեղ լեգենդը հանդիպում է իրականությանը, որտեղ լռությունն ինքնին խոսուն է, և որտեղ անցյալը դեռևս մարդկանց ներքաշում է իր խորհրդավոր ու մթին միջանցքների աշխարհը։
