«Մերի Սելեստ» նավը․ անձնակազմը, որն անհետացավ առանց հետքի
Այդ նավը «Մերի Սելեստն» էր։ Ավելի քան մեկուկես դար անց էլ նրա անձնակազմի անհետացումը շարունակում է մնալ ծովային պատմության ամենահայտնի չբացահայտված դեպքերից մեկը։
Մեր երեք հոգանոց թիմով ուսումնասիրում ենք պատմական իրադարձություններ, հետաքրքիր վայրեր և այնպիսի պատմություններ, որոնցում հայտնի փաստերի կողքին դեռ չպատասխանված հարցեր կան։ Այս դեպքին անդրադառնալիս մեզ հատկապես հետաքրքրեց մի հանգամանք․ ինչո՞ւ պետք է կապիտանը, նրա ընտանիքը և նավաստիները լքեին նավը, որը հետագայում մեկ այլ անձնակազմ կարողացավ հասցնել նավահանգիստ։
Այս հարցին պատասխանելու համար որոշեցինք առանձնացնել այն, ինչ հայտնի է պատմական աղբյուրներից, և այն, ինչը մինչ օրս մնում է ենթադրությունների մակարդակում։
Նյու Յորքից դեպի Ջենովա․ սովորական ուղևորության սկիզբը
Նավում էին Բրիգսը, նրա կինը՝ Սառան, նրանց երկու տարեկան դուստրը՝ Սոֆիան, և յոթ նավաստի։ Այսպիսով, նավի վրա ընդհանուր առմամբ տասը մարդ կար։
«Մերի Սելեստի» բեռը բաղկացած էր 1,701 տակառ արդյունաբերական սպիրտից։ Սա սովորական ուղևորություն չէր դառնում միայն այն պատճառով, որ բեռը վտանգավոր նյութ էր պարունակում։ Այդ ժամանակաշրջանում նման բեռների տեղափոխումը առևտրային նավագնացության մի մասն էր։
Սակայն ճանապարհը հեշտ չէր։ Նավը հանդիպեց վատ եղանակի և ծովային դժվարությունների։ Նոյեմբերի 25-ին գրանցվեց նավի վերջին հայտնի մատյանը։ Դրանից հետո անձնակազմի մասին վստահելի տեղեկություններ այլևս չկան։
Այս հանգամանքը կարևոր է, քանի որ վերջին գրանցման և նավի հայտնաբերման միջև ընկած ժամանակահատվածում է թաքնված ամբողջ պատմության գլխավոր հարցը․ ի՞նչը կարող էր տեղի ունենալ այդ օրերի ընթացքում։
Դեկտեմբերի սկզբին հայտնաբերված լքված նավը
1872 թվականի դեկտեմբերի 4-ին կամ 5-ին՝ կախված աղբյուրում օգտագործված ամսաթվից, բրիտանական «Դեյ Գրեյշա» նավի անձնակազմը Ատլանտյան օվկիանոսում նկատեց «Մերի Սելեստը»։ Նավը գտնվում էր Ազորյան կղզիներից մոտ 400 մղոն դեպի արևելք։
«Դեյ Գրեյշայի» կապիտան Դեյվիդ Մորհաուսը և նրա մարդիկ մոտեցան նավին՝ հասկանալու համար, թե ինչու է այն անկանոն շարժվում։ Երբ նավաստիները բարձրացան տախտակամած, պարզ դարձավ, որ նավը լքված է։
Ոչ մի մարդ չկար։ Կապիտան Բրիգսը, նրա կինը, դուստրը և յոթ նավաստիները անհետացել էին։
Այդ տեսարանը տարօրինակ էր ոչ միայն մարդկանց բացակայության պատճառով։ Նավը չէր խորտակվել, իսկ բեռի մեծ մասը պահպանվել էր։ Այնուամենայնիվ, վիճակն ամբողջովին անխնդիր չէր․ նավի ներսում ջուր կար, որոշ սարքավորումներ վնասված կամ տեղաշարժված էին, իսկ նավակի բացակայությունը հուշում էր, որ մարդիկ կարող էին հեռացած լինել փոքր նավակով։
Հենց այստեղ է սկսվում փաստերի և ենթադրությունների սահմանը։ Մենք գիտենք, որ անձնակազմն այլևս նավի վրա չէր։ Բայց չենք կարող վստահությամբ ասել, թե ինչ որոշում էր կայացրել կապիտանը, ինչ վտանգ էր տեսել կամ ինչ էր սպասում մարդկանց փոքր նավակում։
Ի՞նչ հայտնաբերեցին նավաստիները ներսում
Նավը զննելու ընթացքում «Դեյ Գրեյշայի» անձնակազմը հայտնաբերեց մի քանի կարևոր հանգամանք։
Առաջինը՝ «Մերի Սելեստը» դեռ կարող էր լողալ։ Չնայած ներսում ջուր կար, հետագա դեպքերը ցույց տվեցին, որ նավը հնարավոր էր կառավարել․ այն տեղափոխվեց Ջիբրալթար՝ «Դեյ Գրեյշայի» անձնակազմի օգնությամբ։
Երկրորդը՝ բեռը հիմնականում պահպանված էր։ Տակառների մեծ մասը մնացել էր տեղում, և նավում առկա էին նաև սննդի ու ջրի պաշարներ։
Երրորդը՝ նավի միակ փրկանավակը բացակայում էր։ Սա ամենակարևոր հուշումներից մեկն է, քանի որ հավանական է դարձնում այն տարբերակը, որ անձնակազմը լքել էր նավը՝ տեղափոխվելով փոքր նավակ։
Սակայն այս փաստերից ոչ մեկը չի բացահայտում, թե ինչու են նրանք հեռացել։ Նավի՝ հետագայում լողունակ լինելու հանգամանքը չի նշանակում, որ կապիտանն այդ պահին վստահ էր դրա անվտանգության վրա։ Նույն կերպ, փրկանավակի բացակայությունը չի ասում, թե մարդիկ որքան ժամանակ են կարողացել մնալ ծովում կամ ուր են շարժվել։
Մեր ուսումնասիրության ընթացքում հենց այս տարբերությունն էր կարևոր․ պատմական ապացույցը կարող է օգնել վերակառուցել դեպքի որոշ հատվածներ, բայց պարտադիր չէ, որ այն բացահայտի ամբողջ պատկերը։
Ինչո՞ւ կապիտանը կարող էր լքել նավը
Ծովային ճանապարհորդության ժամանակ նավը լքելը ծայրահեղ որոշում է։ Բաց օվկիանոսում մեծ նավը սովորաբար ավելի լավ պաշտպանություն է տալիս, քան փոքր փրկանավակը։ Այդ պատճառով բնական է հարցնել՝ ի՞նչն էր ստիպելու փորձառու կապիտանին այդ քայլին դիմել։
Այսօր քննարկվող բացատրություններից մեկը նավի ներսում ջրի մակարդակի վերաբերյալ հնարավոր մտահոգությունն է։ Եթե կապիտանը կարծեր, որ ջուրը ներթափանցում է նավ և այն կարող է խորտակվել, նա կարող էր որոշել ժամանակավորապես հեռանալ՝ անձնակազմին փրկելու նպատակով։
Այս վարկածին առնչվող մի մանրամասն հատկապես հետաքրքիր է։ Նավի վրա հայտնաբերվել էր ապամոնտաժված պոմպ։ Smithsonian Magazine-ում ներկայացված հետաքննության համաձայն՝ հնարավոր էր, որ նախորդ ուղևորությունից մնացած ածխի փոշին կամ նորոգման աշխատանքների մնացորդները խանգարած լինեին պոմպերի աշխատանքին։ Այդ դեպքում կապիտանը գուցե չկարողանար ճշգրիտ գնահատել նավի ներսում կուտակված ջրի քանակը։
Մեկ այլ վարկած վերաբերում է բեռին։ Քանի որ նավը տեղափոխում էր արդյունաբերական սպիրտ, հետագայում քննարկվել է տակառներից հնարավոր արտահոսքի կամ գոլորշիների պատճառով առաջացած մտահոգության հարցը։ Սակայն պատմական նյութերը բավարար հիմք չեն տալիս պնդելու, որ հենց սպիրտն է ստիպել անձնակազմին հեռանալ։
Հնարավոր է, որ դեր ունեցած լինեն մի քանի հանգամանքներ՝ վատ եղանակը, նավի վիճակի վերաբերյալ անորոշությունը և կապիտանի՝ վտանգը գնահատելու որոշումը։ Բայց սա նույնպես վարկած է, ոչ թե հաստատված եզրակացություն։
Նավի լքման ամենահավանական բացատրությունը
2007 թվականին Smithsonian Magazine-ում հրապարակված հետաքննությունը ներկայացնում է վարկած, ըստ որի՝ կապիտան Բրիգսը կարող էր սխալ գնահատել իր գտնվելու վայրը և կարծել, որ ցամաքը ավելի մոտ է, քան իրականում էր։ Այդ պայմաններում, եթե նա նաև մտահոգված լիներ նավի ներսում ջրի կուտակմամբ, կարող էր հրամայել լքել նավը՝ ենթադրելով, որ անձնակազմը կկարողանա փոքր նավակով հասնել ցամաք կամ ապահով վայր։
Այս բացատրությունը փորձում է միավորել մի քանի հայտնի հանգամանք՝ վատ եղանակը, նավի պոմպերի հնարավոր խնդիրը, նավի դիրքի սխալ հաշվարկը և փրկանավակի բացակայությունը։
Այնուամենայնիվ, նույնիսկ այս վարկածը վերջնական պատասխան չէ։ Չկա փրկված անձնակազմի անդամ, որը կարող էր հաստատել կապիտանի որոշումը կամ պատմել, թե իրականում ինչ է տեղի ունեցել նավի վերջին ժամերին։
Պատմական հետաքննության արժեքը հենց այստեղ է․ այն չի փորձում անպայման ստեղծել վերջնական պատասխան, այլ ստուգում է, թե որ բացատրություններն են ավելի համատեղելի հայտնի ապացույցների հետ։
Ինչպե՞ս առեղծվածը դարձավ հայտնի ամբողջ աշխարհում
«Մերի Սելեստի» դեպքը ժամանակի ընթացքում տարածվեց մամուլում և գրականության մեջ։ Դեպքի շուրջ ձևավորվեցին տարբեր պատմություններ՝ հարձակումների, ապստամբության և այլ դրամատիկ իրադարձությունների մասին։ Սակայն դրանցից ոչ մեկը չհաստատվեց որպես անձնակազմի անհետացման իրական պատճառ։
1884 թվականին գրող Արթուր Քոնան Դոյլը հրապարակեց «J. Habakuk Jephson’s Statement» պատմվածքը, որը ոգեշնչված էր «Մերի Սելեստի» դեպքից։ Ստեղծագործությունը գեղարվեստական էր և պարունակում էր հորինված մանրամասներ։ Այնուամենայնիվ, դրա տարածումը նպաստեց նավի պատմության նկատմամբ հանրային հետաքրքրության աճին։
Այս փաստը ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող է իրական պատմական դեպքը ժամանակի ընթացքում միախառնվել գրական երևակայությանը։ Երբ ընթերցողները բազմիցս հանդիպում են նույն պատմությանը՝ տարբեր ձևերով, երբեմն դժվար է դառնում տարբերել սկզբնական ապացույցները հետագայում ավելացված մանրամասներից։
Այդ պատճառով «Մերի Սելեստի» մասին ուսումնասիրելիս կարևոր է հենվել պատմական աղբյուրների վրա և զգուշությամբ վերաբերվել այն պատմություններին, որոնք ներկայացնում են շատ հստակ պատասխան՝ առանց համոզիչ ապացույցների։
Ի՞նչ եղավ կապիտանի, նրա ընտանիքի և նավաստիների հետ
Սա պատմության ամենաողբերգական և միաժամանակ ամենաքիչ պարզաբանված մասն է։
Տասը մարդ ճանապարհ էր ընկել դեպի Ջենովա։ Նրանց նավը հայտնաբերվեց, բայց ոչ մի ուղևոր կամ նավաստի չկար։ Անձնակազմի մասին հետագա վստահելի տեղեկություններ չհայտնվեցին, և նրանց ճակատագիրը չպարզվեց։
Մենք չգիտենք՝ արդյոք փրկանավակը հասել է որևէ ցամաքի, արդյոք մարդիկ հանդիպել են փոթորկի, թե նրանց հետ այլ բան է տեղի ունեցել։ Ցանկացած կոնկրետ պնդում այդ մասին կգերազանցի այն, ինչ հնարավոր է հաստատել առկա ապացույցներով։
«Մերի Սելեստի» դեպքը հիշեցնում է, որ պատմական առեղծվածի ամենադրամատիկ մասը միշտ չէ, որ այն է, թե ինչ է տեղի ունեցել նավի վրա։ Երբեմն ամենադժվարն այն է, որ իրադարձության մասնակիցները չեն թողել բավարար տեղեկություններ՝ իրենց ճակատագիրը բացահայտելու համար։
Ի՞նչ կարող ենք եզրակացնել այս պատմությունից
Մեր ուսումնասիրության արդյունքում առանձնացրինք երեք կարևոր կետ։
Առաջին՝ «Մերի Սելեստը» իսկապես հայտնաբերվել է առանց անձնակազմի, իսկ նավի լքման պատճառը մինչ օրս վերջնականապես հաստատված չէ։
Երկրորդ՝ նավի վիճակը, պոմպի խնդրի հնարավորությունը և կապիտանի՝ նավի դիրքի վերաբերյալ հաշվարկները հիմք են տվել մի շարք վարկածների, բայց դրանցից ոչ մեկը չի կարելի ներկայացնել որպես ապացուցված ճշմարտություն։
Երրորդ՝ գեղարվեստական պատմություններն ու սենսացիոն բացատրությունները կարող են հետաքրքիր դարձնել դեպքը, բայց դրանք չպետք է փոխարինեն պատմական փաստերին։
Աշխարհի պատմության մեջ կան դեպքեր, որոնց շուրջ ժամանակի ընթացքում ավելի շատ հարցեր են կուտակվում, քան պատասխաններ։ «Մերի Սելեստի» պատմությունը դրանցից մեկն է։ Այն մեզ ստիպում է ոչ միայն մտածել, թե ինչ կարող էր պատահել, այլև ուշադրություն դարձնել, թե ինչով է հիմնավորվում յուրաքանչյուր ենթադրություն։
Թեև անձնակազմի անհետացման առեղծվածը լուծված չէ, նավի պատմության ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ նույնիսկ հին փաստաթղթերը, եղանակային տվյալները և տեխնիկական մանրամասները կարող են օգնել ավելի լավ հասկանալու անցյալի իրադարձությունները։
Իսկ դուք ի՞նչ եք կարծում․ նավի լքումը կարո՞ղ էր լինել կապիտանի՝ վտանգը սխալ գնահատելու հետևանք, թե՞ տեղի է ունեցել մի բան, որի մասին մենք դեռ չգիտենք։ Ձեր կարծիքը կարող եք գրել մեկնաբանություններում՝ նշելով, թե որ պատմական փաստն եք համարում ամենակարևորը։
Օգտագործված աղբյուրներ
Smithsonian Magazine — Abandoned Ship: The Mary Celeste
Historical Association — The Mary Celeste: The History of a Mystery
HISTORY — The Mary Celeste, a ship whose crew mysteriously disappeared
Խմբագրական նշում․ այս հոդվածը պատմական դեպքի ինքնուրույն շարադրանք է։ Անձնակազմի անհետացման պատճառը հայտնի չէ, և հոդվածում նշված բացատրությունները ներկայացված են որպես վարկածներ, ոչ թե հաստատված փաստեր։